Historia naszych jezior Psie Głowy i ich jeziora – historia zapisana w krajobrazie Przedwojenne fotografie, dawne mapy i historia miejscowości nad jeziorami Nawsie i Psarskie Jeziora – świadkowie historii Jeziora Nawsie i Psarskie są nieodłącznym elementem krajobrazu Psich Głów. Od stuleci towarzyszą mieszkańcom miejscowości, wpływając na sposób gospodarowania, codzienne życie i charakter otaczającej przyrody. Dziś patrzymy na nie przede wszystkim jako na cenne ekosystemy wodne, których ochrona wymaga szczególnej troski. Warto jednak pamiętać, że jeziora są również częścią dziedzictwa historycznego i kulturowego tej ziemi. Zachowane przedwojenne fotografie, pocztówki i mapy pozwalają przenieść się do czasów, gdy Psie Głowy nosiły niemiecką nazwę Hundskopf. Widzimy na nich dawną zabudowę wsi, łodzie na jeziorze, kąpiących się mieszkańców, otwarte brzegi i przybrzeżne łąki. Te obrazy przypominają, jak ważne miejsce zajmowała woda w życiu dawnych mieszkańców i jak zmieniał się krajobraz na przestrzeni dziesięcioleci. Od leśnego folwarku do wsi nad jeziorami Pierwsza udokumentowana wzmianka o Psich Głowach pochodzi z 1569 roku. Miejscowość była wówczas folwarkiem położonym wśród lasów, należącym do dóbr złocienieckiego rodu von Borcke. Osada powstała w okresie intensywnego zagospodarowywania terenów leśnych i nieużytków w XVI wieku. Kolejna wzmianka o miejscowości pochodzi z 1598 roku. Już w XVI wieku w pobliżu Psich Głów funkcjonował młyn wodny, znany jako Hundskopfer Mühle. W 1587 roku młynarz Jakub Tews zawarł kontrakt określający zasady korzystania z młyna, okolicznych lasów, pastwisk i wód. Otrzymał między innymi prawo połowu ryb w strumieniu i dwóch stawach. Młyn służył mieszkańcom Psich Głów oraz pobliskiego folwarku Pławno. Dokumenty z początku XVIII wieku potwierdzają, że mieszkańcy Psich Głów korzystali z pobliskiego jeziora, w którym mogli łowić ryby. Woda była więc nie tylko elementem krajobrazu, lecz także ważnym zasobem gospodarczym, związanym z wyżywieniem mieszkańców i funkcjonowaniem miejscowej gospodarki. Wieś, Pławno i dawne gospodarstwa Na początku XVIII wieku Psie Głowy były niewielką osadą rolniczą. Według dokumentu sporządzonego około 1718 roku mieszkało tu dziesięć rodzin chłopskich, gospodarujących na ziemiach należących do rodu von Borcke. Wśród nazwisk dawnych mieszkańców pojawiają się między innymi Timme i Papke. Okoliczne ziemie były piaszczyste i niezbyt urodzajne. Duże znaczenie miały zatem hodowla zwierząt, korzystanie z lasów, pastwisk i miejscowych zasobów wodnych. Z Psimi Głowami historycznie związane było również Pławno, występujące w dokumentach pod nazwami Plagow lub Plage. Funkcjonował tam folwark, a później majątek ziemski z siedzibą właścicieli. W XIX wieku, wraz z reformami rolnymi i zmianami własnościowymi, Psie Głowy stopniowo przekształcały się w wieś samodzielnych gospodarzy. Pławno zachowało natomiast charakter majątku ziemskiego. W okresie międzywojennym właścicielem dóbr Pławno był baron Leo von Buxhoeveden. Jezioro Nawsie – serce dawnej wsi Szczególne miejsce w historii Psich Głów zajmuje jezioro Nawsie, położone bezpośrednio przy zabudowaniach miejscowości. Na dawnych mapach i planach występuje nazwa Dorfsee lub Dorf-See, oznaczająca „jezioro wiejskie”. Historyczny plan Psich Głów przedstawia charakterystyczny układ zabudowy skupionej wzdłuż drogi biegnącej obok jeziora. Widoczne są na nim dawne gospodarstwa, szkoła, zabudowania gospodarcze i miejsca związane z życiem mieszkańców. Jezioro pełniło wiele funkcji. Było miejscem połowu ryb, wypoczynku, kąpieli i spotkań. Niemieckie wspomnienia o dawnej wsi opisują letnie kąpiele oraz zimowe zabawy na zamarzniętej tafli jeziora. Na przedwojennych fotografiach widzimy łodzie, mieszkańców nad wodą, kąpiące się dzieci i przybrzeżne łąki wykorzystywane do wypasu zwierząt. Szczególnie interesująca jest historia gospody prowadzonej przez Adolfa Manteya. W okresie międzywojennym była ona jednym z ważniejszych miejsc życia społecznego Psich Głów. Posiadała salę taneczną, a w budynku działała także agencja pocztowa. W ogrodzie gospody, bezpośrednio nad jeziorem, znajdowała się przystań, przy której przechowywano łodzie. Informacja ta pozwala lepiej zrozumieć znaczenie jeziora dla dawnej wsi. Brzeg był nie tylko przestrzenią przyrodniczą, ale również miejscem codziennych kontaktów i aktywności mieszkańców. Psie Głowy na przedwojennych pocztówkach Zachowane pocztówki stanowią niezwykle interesujący zapis dawnego krajobrazu. Jedna z nich, podpisana Totalansicht, przedstawia panoramę miejscowości widzianej znad jeziora. Na przeciwległym brzegu widoczne są zabudowania gospodarcze i mieszkalne, drzewa oraz otwarte przestrzenie. Inna pocztówka przedstawia główną ulicę wsi, określoną jako Dorfstraße. Widzimy na niej dawną zabudowę i drogę, przy której koncentrowało się życie miejscowości. Na kolejnej zachowały się fotografie gospody Mantheia oraz pomnika mieszkańców poległych podczas I wojny światowej. Ważnym elementem dawnej wsi był także niewielki kościół o konstrukcji ryglowej. Jego powstanie datowane jest prawdopodobnie na XVII wiek. W 1935 roku, z powodu bardzo złego stanu technicznego, świątynię rozebrano. Przed II wojną światową Psie Głowy były znacznie większą społecznością niż w początkach swojego istnienia. Według danych z 1939 roku miejscowość liczyła 451 mieszkańców i 106 gospodarstw domowych. Funkcjonowały tu szkoła, kuźnia, stolarnia, gospoda oraz liczne gospodarstwa rolne. Z Psich Głów pochodził również Hans Rach, nauczyciel i jeden z pionierów szybownictwa na ziemi drawskiej, który zginął w wypadku szybowcowym w 1930 roku. Jezioro Psarskie – część wspólnego dziedzictwa przyrodniczego Drugim jeziorem objętym działaniami naszego Stowarzyszenia jest jezioro Psarskie. Choć zachowane fotografie i dokumenty historyczne, które prezentujemy, dotyczą przede wszystkim zabudowy Psich Głów oraz jeziora Nawsie, również Psarskie stanowi ważną część lokalnego krajobrazu jeziornego. Oba jeziora są związane z historią użytkowania okolicznych terenów, gospodarką rolną i leśną oraz współczesnym życiem mieszkańców. Ich znaczenie wykracza jednak poza historię człowieka. Jeziora i otaczające je tereny stanowią siedliska organizmów wodnych, roślinności przybrzeżnej oraz wielu gatunków zwierząt. Zachowanie ich walorów przyrodniczych wymaga dbałości nie tylko o samą wodę, lecz również o otoczenie, brzegi i procesy zachodzące w całej zlewni. Co mówią nam stare fotografie? Porównując dawne fotografie ze współczesnym krajobrazem, można dostrzec różnice w zagospodarowaniu terenów nadwodnych. Na zdjęciach sprzed wojny widoczne są miejscami otwarte brzegi, przybrzeżne łąki, niewielkie skupiska drzew i zabudowania położone blisko jeziora. Współcześnie niektóre z tych miejsc wyglądają inaczej. Zmieniła się roślinność, sposób użytkowania gruntów oraz otoczenie zabudowań. Archiwalne fotografie mogą stanowić punkt wyjścia do badań nad historycznymi zmianami krajobrazu. Pozwalają porównywać charakter roślinności, lokalizację dawnych miejsc wypoczynku i sposób wykorzystania terenów przy jeziorach. Należy jednak pamiętać, że pojedyncza fotografia nie pozwala jednoznacznie ocenić zmian poziomu wody ani przyczyn przemian zachodzących w jeziorze. Do tego potrzebne są pomiary hydrologiczne, analizy przyrodnicze, mapy i inne materiały dokumentacyjne. Historia może więc uzupełniać współczesną wiedzę przyrodniczą i pomagać w lepszym rozumieniu zmian zachodzących w otoczeniu jezior. Chronimy przyrodę, zachowujemy pamięć Stowarzyszenie Ludzi Nieobojętnych „Lobelia” realizuje zadanie „Ochrona i odbudowa zasobów przyrodniczych jezior Nawsie i Psarskie”. Jednym z jego elementów jest działalność edukacyjno-informacyjna, służąca upowszechnianiu wiedzy o jeziorach, ich wartości przyrodniczej oraz potrzebie ochrony środowiska wodnego. Prezentując historię Psich Głów i archiwalne fotografie, chcemy pokazać, że jeziora są nie tylko cennymi ekosystemami, lecz także częścią dziedzictwa kulturowego naszej miejscowości. Przez stulecia zmieniały się granice, właściciele ziem, zabudowania i pokolenia mieszkańców. Jeziora pozostawały trwałym elementem tego krajobrazu. Dziś to od naszych działań zależy, w jakim stanie przekażemy je kolejnym pokoleniom. Ochrona jezior to nie tylko troska o wodę, rośliny i zwierzęta. To również odpowiedzialność za krajobraz, historię i przyszłość miejsca, w którym żyjemy. Zapraszamy do wspólnego odkrywania historii Zachęcamy mieszkańców Psich Głów, Pławna i okolic do dzielenia się dawnymi fotografiami, pocztówkami, mapami oraz wspomnieniami związanymi z jeziorami Nawsie i Psarskie. Szczególnie cenne są materiały pokazujące dawne brzegi jezior, miejsca kąpieli, łodzie, zabudowania i przybrzeżne łąki. Chcielibyśmy stopniowo tworzyć archiwum, które pozwoli zestawiać dawne widoki ze współczesnymi fotografiami i dokumentować zmiany zachodzące w lokalnym krajobrazie. Każde zdjęcie może być fragmentem większej historii. Poznajmy przeszłość naszych jezior, aby lepiej chronić ich przyszłość. Źródła i materiały Jarosław Leszczełowski, Historia wsi Psie Głowy i Pławna – opracowanie historyczne zawierające informacje źródłowe, dawne mapy i plany miejscowości. Edward Rymar, Słownik historyczny Nowej Marchii w średniowieczu, tom 5 – źródło przywołane w opracowaniu J. Leszczełowskiego. Der Landkreis Dramburg – Hundskopf – niemieckie materiały regionalne dotyczące historii miejscowości. Historyczne mapy okolic Psich Głów, w tym mapa von Schmettau z 1780 roku, mapa Reymanna z XIX wieku oraz mapa z 1925 roku. Archiwalne fotografie i pocztówki miejscowości Hundskopf, w tym materiały publikowane w serwisie Fotopolska.eu. Materiał edukacyjno-informacyjny przygotowany w ramach zadania „Ochrona i odbudowa zasobów przyrodniczych jezior Nawsie i Psarskie”, realizowanego przez Stowarzyszenie Ludzi Nieobojętnych „Lobelia”.
